Η αδυναμία αντιμετώπισης των καθημερινών προβλημάτων στη Μεσαιωνική Πόλη φαίνεται πως οδηγεί τον Δήμος Ρόδου σε λύσεις εντυπωσιασμού και επικοινωνιακής διαχείρισης “στο πόδι”, με ένα σχέδιο που αντιβαίνει θεμελιωδών αρχών για τα προσωπικά δεδομένα των πολιτών και συνεπώς είναι βέβαιο ότι θα προκαλέσει σοβαρές πολιτικές, νομικές και θεσμικές αντιδράσεις. Αντί για ουσιαστική εφαρμογή της υπάρχουσας νομοθεσίας απέναντι στην παραβατικότητα, τις καταλήψεις κοινόχρηστων χώρων και την άγρα πελατών, η δημοτική αρχή Ρόδου προχωρά σε έναν σχεδιασμό που προβλέπει συστηματική εναέρια επιτήρηση πολιτών και επισκεπτών με drones, τεχνητή νοημοσύνη και επίγειες δυνάμεις — μάλιστα με ανάθεση της διαχείρισης σε ιδιώτη ανάδοχο, μετά την απόφαση της Δημοτικής Επιτροπής για τη διενέργεια διαγωνισμού αλλά και με απευθείας αναθέσεις, με την επίκληση του κατεπείγοντος.
Της Ρένας Παυλάκη
Το γεγονός ότι ένας δήμος επιχειρεί να εκχωρήσει σε ιδιωτική εταιρεία την παρακολούθηση και καταγραφή κινήσεων πολιτών σε δημόσιο χώρο συνιστά πρωτοφανές δεδομένο για τα ελληνικά αυτοδιοικητικά χρονικά και εγείρει σοβαρά ερωτήματα: Με ποια νομική βάση; Με ποιες εγκρίσεις; Με ποια γνωμοδότηση της Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα; Και κυρίως, ποιος έκρινε ότι η απάντηση στην αδυναμία ελέγχου της καθημερινότητας είναι η διαρκής εναέρια παρακολούθηση πολιτών και τουριστών σε έναν ιστορικό και κατοικημένο χώρο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς;
Στην εκπομπή «Πρωινό Xpress» της Ρένας Παυλάκη στον Real Voice 99,5, ο δικηγόρος Χριστόδουλος Μαλιαράκης μίλησε ανοιχτά για «σοβαρά ζητήματα νομιμότητας», θέτοντας ευθέως θέμα αρμοδιότητας, αναλογικότητας αλλά και πιθανής παραβίασης του ελληνικού και ευρωπαϊκού πλαισίου προστασίας προσωπικών δεδομένων.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε, η υπόθεση δημιουργεί «σοβαρά ζητήματα σκοπιμότητας αλλά κυρίως νομιμότητας», ενώ υποστήριξε ότι η δημοτική αρχή φαίνεται να κινείται «χωρίς προηγούμενη νομική τεκμηρίωση», σε ένα εξαιρετικά ευαίσθητο πεδίο που αφορά την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων και την παρακολούθηση πολιτών σε δημόσιο χώρο.
Το πιο ανησυχητικό σημείο: Η εκχώρηση της παρακολούθησης πολιτών σε ιδιώτη
Αν κάτι προκαλεί πραγματικά αίσθηση στον σχεδιασμό του Δήμος Ρόδου, δεν είναι μόνο η χρήση drones πάνω από τη Μεσαιωνική Πόλη, αλλά κυρίως το γεγονός ότι η συστηματική καταγραφή και διαχείριση δεδομένων πολιτών εκχωρείται σε ιδιωτική εταιρεία.
Σύμφωνα με όσα περιγράφονται, ο ιδιώτης ανάδοχος δεν θα παρέχει μόνο drones. Θα αναλαμβάνει ουσιαστικά τη διαρκή εναέρια επιτήρηση δημόσιου χώρου, τη συλλογή εικόνας και δεδομένων, την καταγραφή κινήσεων πολιτών και επισκεπτών, την «τεκμηρίωση παραβάσεων» μέσω τεχνητής νοημοσύνης, και την ενημέρωση των ελεγκτικών μηχανισμών όταν εντοπίζονται περιστατικά.
Με άλλα λόγια, δημιουργείται ένα μοντέλο ιδιωτικοποιημένης επιτήρησης δημόσιου χώρου, σε μία από τις πιο τουριστικές και ιστορικές περιοχές της χώρας.
Και εδώ τα ερωτήματα γίνονται εξαιρετικά σοβαρά:
- Ποιος θα έχει πρόσβαση στο υλικό;
- Πού θα αποθηκεύονται τα δεδομένα;
- Για πόσο χρονικό διάστημα;
- Θα γίνεται ζωντανή παρακολούθηση ή και αρχειοθέτηση;
- Θα καταγράφονται πρόσωπα, κινήσεις, παρέες, συνήθειες, διαδρομές;
- Θα υπάρχει δυνατότητα zoom σε κατοικίες, αυλές, ταράτσες ή δωμάτια καταλυμάτων;
- Ποιος θα ελέγχει τον ιδιώτη ανάδοχο;
- Με ποιο πρωτόκολλο ασφαλείας;
- Ποιος εγγυάται ότι το υλικό δεν θα διαρρεύσει, δεν θα αναπαραχθεί ή δεν θα χρησιμοποιηθεί για άλλους σκοπούς;
- Υπάρχει μελέτη εκτίμησης αντικτύπου για τα προσωπικά δεδομένα;
- Υπάρχει έγκριση ή έστω προηγούμενη διαβούλευση με την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα;
Το ακόμη πιο προβληματικό στοιχείο είναι ότι η επιτήρηση αυτή δεν αφορά έναν κλειστό ή απομονωμένο χώρο, αλλά έναν ζωντανό, κατοικημένο και τουριστικό ιστορικό πυρήνα, όπου υπάρχουν κατοικίες, ξενοδοχεία, Airbnb, αυλές,, ταράτσες, ανοιχτά παράθυρα, οικογένειες, εργαζόμενοι, και χιλιάδες επισκέπτες καθημερινά. Η ιδέα ότι ένας ιδιώτης θα μπορεί να διαχειρίζεται υλικό καταγραφής από μια τόσο ευαίσθητη περιοχή δημιουργεί ένα εντελώς νέο και εξαιρετικά επικίνδυνο προηγούμενο για τα ελληνικά δεδομένα. Και ακριβώς εκεί εντοπίζεται η μεγαλύτερη ανησυχία που διατυπώθηκε και στην εκπομπή:
ότι η Ρόδος κινδυνεύει να μετατραπεί σε πεδίο δοκιμής ενός μοντέλου διαρκούς αστικού surveillance, όπου η παρακολούθηση πολιτών περνά σταδιακά από τις κρατικές αρχές σε ιδιώτες αναδόχους, με ασαφή όρια, αδιευκρίνιστες εγγυήσεις και θολό νομικό πλαίσιο. Η εικόνα αυτή — όπως σχολιάστηκε — παραπέμπει περισσότερο σε μοντέλα ιδιωτικοποιημένης επιτήρησης παρά σε συνήθη πρακτική τοπικής αυτοδιοίκησης.
«Πυροτέχνημα» για να καλυφθεί η αδυναμία διαχείρισης της καθημερινότητας
Κατά τη διάρκεια της εκπομπής, διατυπώθηκε έντονα η εκτίμηση ότι πρόκειται για μια επικοινωνιακή κίνηση εντυπωσιασμού, η οποία επιχειρεί να υποκαταστήσει την ουσιαστική αντιμετώπιση των χρόνιων προβλημάτων της Μεσαιωνικής Πόλης.
Όπως επισημάνθηκε, τα ζητήματα που επικαλείται ο Δήμος — καταλήψεις κοινόχρηστων χώρων, άγρα πελατών, παραβατικότητα και κυκλοφοριακή αταξία — είναι προβλήματα γνωστά εδώ και χρόνια, που μπορούν να αντιμετωπιστούν με εφαρμογή της ήδη υπάρχουσας νομοθεσίας, ελέγχους πεδίου και ενίσχυση των αρμόδιων μηχανισμών.
«Δεν χρειάζεται τεχνητή νοημοσύνη για να δεις τους κράχτες ή τις αυθαίρετες καταλήψεις κοινόχρηστων χώρων», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Μαλιαράκης, σημειώνοντας ότι «μια απλή επίσκεψη ενός κλιμακίου αρκεί».
Ζητήματα αρμοδιότητας: «Ο Δήμος δεν είναι αστυνομία»
Ο δικηγόρος έθεσε ζήτημα αρμοδιότητας του Δήμου Ρόδου να αναλάβει δράσεις που σχετίζονται με την πρόληψη και καταστολή εγκληματικότητας.
Όπως τόνισε, «η πάταξη της παραβατικότητας, η πρόληψη και η διαπίστωση αξιόποινων πράξεων δεν είναι αρμοδιότητα του Δήμου. Είναι αρμοδιότητα της αστυνομίας και των αρμόδιων κρατικών αρχών».
Σύμφωνα με όσα ανέφερε, όταν η επεξεργασία δεδομένων αφορά πρόληψη εγκλήματος, διαπίστωση αξιόποινων πράξεων ή ζητήματα δημόσιας τάξης, τότε εφαρμόζεται ειδικό και αυστηρότερο νομικό καθεστώς, το οποίο αφορά αποκλειστικά κρατικές αρχές επιβολής του νόμου. Ο ίδιος υπογράμμισε ότι ο Δήμος Ρόδου «δεν είναι ούτε αστυνομική ούτε πυροσβεστική αρχή» ώστε να αναλαμβάνει ρόλους αστυνόμευσης ή επιχειρησιακής παρέμβασης.
Τι προβλέπει η ελληνική νομοθεσία
Στην εκπομπή έγινε εκτενής αναφορά στο ιδιαίτερα αυστηρό πλαίσιο προστασίας προσωπικών δεδομένων που ισχύει στην Ελλάδα.
Ο κ. Μαλιαράκης υπενθύμισε ότι ακόμη και μια απλή κάμερα σε ιδιωτική κατοικία μπορεί να οδηγήσει σε δικαστικές διαμάχες όταν καταγράφει δημόσιο χώρο ή θίγει την ιδιωτικότητα τρίτων.
Πολύ περισσότερο, όπως είπε, όταν πρόκειται για συστηματική επιτήρηση δημόσιου χώρου, σε πυκνοκατοικημένη περιοχή, σε ιστορικό και αρχαιολογικό χώρο, με συνεχή καταγραφή πολιτών και επισκεπτών.
Επιπλέον τέθηκε και ζήτημα πιθανής ανάγκης άδειας από το Υπουργείο Πολιτισμού για υπερπτήσεις πάνω από τη Μεσαιωνική Πόλη, η οποία αποτελεί προστατευόμενο μνημείο.
Ο GDPR και οι ευρωπαϊκοί περιορισμοί
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στο ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας δεδομένων, δηλαδή στον GDPR — τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων της Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όπως επισημάνθηκε, ο κανονισμός θεωρεί εξαιρετικά ευαίσθητη κάθε μορφή συστηματικής παρακολούθησης πολιτών σε δημόσιο χώρο.
Για να θεωρηθεί νόμιμο ένα τέτοιο μέτρο απαιτείται σαφής νομική βάση, τεκμηρίωση αναγκαιότητας, αναλογικότητα, συγκεκριμένος σκοπός, περιορισμένη χρήση, προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών, και αυστηρές εγγυήσεις ως προς την επεξεργασία των δεδομένων. Στη συζήτηση τέθηκε μάλιστα το ερώτημα αν ένας τουρίστας ή επισκέπτης που θα διαπιστώσει ότι καταγράφεται συνεχώς από drones θα μπορούσε να κινηθεί νομικά ή να προσφύγει στις αρμόδιες αρχές.
Υπάρχει γνωμοδότηση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων;
Ένα από τα βασικά ερωτήματα που τέθηκαν αφορά το κατά πόσο έχει υπάρξει νομική γνωμοδότηση, επεξεργασία από νομική υπηρεσία, ή συνεννόηση με την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.
Ο κ. Μαλιαράκης σημείωσε ότι «όλα αυτά πρέπει να γίνονται καταρχάς σε διαβούλευση με την Αρχή Προστασίας», ενώ εξέφρασε απορία για το γεγονός ότι στην απόφαση της δημοτικής επιτροπής – σύμφωνα με όσα έχουν δει το φως της δημοσιότητας – δεν φαίνεται να υπάρχει σχετική νομική εισήγηση. Στην εκπομπή διατυπώθηκε ανοιχτά η αμφιβολία κατά πόσο είναι δυνατόν να έχει ήδη εξασφαλιστεί η σύμφωνη γνώμη της Ανεξάρτητης Αρχής για ένα τόσο εκτεταμένο σχέδιο επιτήρησης.
«Θα δημιουργεί περισσότερο αίσθημα ανασφάλειας»
Το θέμα αναμένεται να προκαλέσει περαιτέρω πολιτικές και νομικές αντιδράσεις, καθώς ήδη τίθενται σοβαρά ερωτήματα για τη νομιμότητα, την αρμοδιότητα, την προστασία προσωπικών δεδομένων, αλλά και τη συνολική φιλοσοφία ενός σχεδίου διαρκούς εναέριας επιτήρησης πολιτών από έναν δήμο και μάλιστα μέσω ιδιώτη.
Ο δικηγόρος εξέφρασε τέλος και έναν ακόμη προβληματισμό: ότι η συνεχής παρουσία drones πάνω από τη Μεσαιωνική Πόλη μπορεί να παράγει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επικαλείται ο Δήμος.
«Δεν νομίζω να αρέσει αυτό ούτε στους τουρίστες ούτε στους κατοίκους», είπε χαρακτηριστικά, σημειώνοντας ότι η εικόνα drones που πετούν πάνω από τα κεφάλια πολιτών και επισκεπτών μπορεί να δημιουργήσει αίσθημα ανασφάλειας και δυσφορίας, ιδίως σε έναν ιστορικό και τουριστικό χώρο όπως η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου.
Πανευρωπαϊκή “πρωτοτυπία” η παρακολούθηση πολιτών από ιδιωτική εταιρεία
Έχουν υπάρξει εφαρμογές drones από δήμους τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό — όμως όχι ακριβώς με τα χαρακτηριστικά που περιγράφονται για τη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Και εκεί βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά.
Στην Ελλάδα, οι πιο γνωστές περιπτώσεις είναι οι δήμοι Κηφισιά, Αγία Παρασκευή και Αιγάλεω, που ανακοίνωσαν χρήση drones κυρίως για αποτροπή βανδαλισμών, βραδινές ώρες, σε άλση και απομακρυσμένους δημοτικούς χώρους, με ενημέρωση της αστυνομίας όταν εντοπίζεται περιστατικό.
Αυτό όμως απέχει αρκετά από διαρκή πτήση πάνω από πυκνοκατοικημένο ιστορικό κέντρο, συστηματική καταγραφή κινήσεων πολιτών και τουριστών, χρήση AI για «τεκμηρίωση παραβάσεων» και ανάθεση της επιτήρησης σε ιδιωτική εταιρεία.
Ακόμη και οργανώσεις ψηφιακών δικαιωμάτων στην Ελλάδα, όπως η Homo Digitalis, έχουν ήδη επισημάνει σοβαρούς προβληματισμούς για τη χρήση drones από δήμους και τις επιπτώσεις στην ιδιωτικότητα.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υπάρχουν πόλεις που χρησιμοποιούν drones για πολιτική προστασία, διαχείριση κυκλοφορίας, φυσικές καταστροφές, μεγάλες εκδηλώσεις, ή εποπτεία δημοτικών υποδομών.
Ωστόσο, ακόμη και ευρωπαϊκοί οργανισμοί που ασχολούνται με την ασφάλεια δημόσιων χώρων επισημαίνουν ότι η χρήση drones σε αστικό περιβάλλον εγείρει σοβαρά ζητήματα μαζικής επιτήρησης, GDPR, αναλογικότητας και δημοκρατικού ελέγχου. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε πολλές ευρωπαϊκές συζητήσεις το ζητούμενο πλέον είναι ακριβώς το αντίθετο, πώς δηλαδή θα προστατεύονται οι δημόσιοι χώροι χωρίς 24ωρη συλλογή και αποθήκευση δεδομένων πολιτών.
Στη Γαλλία μάλιστα, υπήρξαν δικαστικές παρεμβάσεις και έντονες αντιδράσεις για χρήση drones από δημόσιες αρχές σε δημόσιους χώρους, ειδικά μετά την πανδημία, με τις αρχές προστασίας δεδομένων να παρεμβαίνουν ενεργά.
Συμπερασματικά, ακόμη και αν χρησιμοποιείται η συγκεκριμένη τεχνολογία από κάποιους δήμους, αφορά κυρίως στοχευμένη εποπτεία δημοτικών χώρων ή δασικών περιοχών, όχι με τα χαρακτηριστικά γενικευμένης εναέριας επιτήρησης κατοικημένου ιστορικού κέντρου που περιγράφονται για τη Ρόδο και σίγουρα όχι ως μοντέλο συνεχούς καταγραφής τουριστών και πολιτών από ιδιώτη ανάδοχο σε έναν χώρο όπως η Μεσαιωνική Πόλη.
Γι’ αυτό και η υπόθεση της Ρόδου προκαλεί τόσο έντονο προβληματισμό αφού φαίνεται να μετακινεί τη συζήτηση από την «εποπτεία δημοτικών χώρων» σε κάτι πολύ πιο κοντά σε καθεστώς διαρκούς αστικού surveillance.
